{"id":1173,"date":"2020-02-21T15:29:17","date_gmt":"2020-02-21T15:29:17","guid":{"rendered":"https:\/\/rrenjettona.al\/?p=1173"},"modified":"2020-02-21T15:29:17","modified_gmt":"2020-02-21T15:29:17","slug":"referatet-dhe-kumtesat-e-mbajtura-ne-kuvend-me-rastin-e-100-vjetorit-te-kongresit-te-lushnjes-prof-dr-nebi-dervishi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/2020\/02\/21\/referatet-dhe-kumtesat-e-mbajtura-ne-kuvend-me-rastin-e-100-vjetorit-te-kongresit-te-lushnjes-prof-dr-nebi-dervishi\/","title":{"rendered":"REFERATET DHE KUMTESAT E MBAJTURA N\u00cb KUVEND ME RASTIN E 100 VJETORIT T\u00cb KONGRESIT T\u00cb LUSHNJES \u2013 Prof.dr. Nebi DERVISHI"},"content":{"rendered":"

P\u00cbRPJEKJET E SHQIPTAR\u00cbVE N\u00cb TREVAT LINDORE N\u00cb PERIUDH\u00cbN (1905-1913)<\/strong><\/p>\n

Prof.dr. Nebi DERVISHI*<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

P\u00cbRMBLEDHJE<\/strong><\/p>\n

Pas shtypjes s\u00eb L\u00ebvizjes s\u00eb Pej\u00ebs, Porta e Lart\u00eb i vijoi ndjekjet dhe persekutimet n\u00eb Shqip\u00ebri. Ajo forcoi m\u00eb tej regjimin e terrorit policor dhe politik\u00ebn e mohimit t\u00eb t\u00eb drejtave komb\u00ebtare m\u00eb elementare t\u00eb shqiptar\u00ebve. Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb mbajt\u00ebn q\u00ebndrim kritik ndaj reformave demagogjike t\u00eb Sulltanit, q\u00eb sillnin me vete dhe rrezikun e coptimit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00eb rrethanat e reja politike q\u00ebu krijuan, dhe me zgjerimin e levizjes s\u00eb armatosur popullore, shtrohej p\u00ebrs\u00ebri nevoja e organizimit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare, ku edhe shqiptar\u00ebt e Trevave lindore dhan\u00eb kontributin e tyre si ps.h. me nism\u00ebn e atdhetarit Bajo Topulli, n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb 1905 u formua n\u00eb Manastir Komiteti i Fshesht\u00eb p\u00ebr lirin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb \u2013 Ja vdekje \u2013 ja Liri. Brenda pak koh\u00ebsh, edhe n\u00eb krahina t\u00eb tjera t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb u formuan, komitete t\u00eb fshehta, t\u00eb cilat mbanin lidhje t\u00eb fshehta me nj\u00ebra \u2013 tjetr\u00ebn dhe veprimin p\u00ebrgjith\u00ebsisht, n\u00ebn ndrejtimin Komitetit t\u00eb Manastirit. N\u00eb kumtes\u00eb do t\u00eb p\u00ebrfshihen t\u00eb gjitha ngjarjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishsme nga historiae popullit shqiptar, e cila deri n\u00eb vitit 1912 \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrbashk\u00ebt, si: L\u00ebvizja komb\u00ebtare shqiptare dhe Turqit e rinj (1908-1909); Kongresi i Par\u00eb i Manastirit 14-22.XI.1908, q\u00eb nuk ishte thjesht nj\u00eb mbedhje gjuh\u00ebtar\u00ebsh, por nj\u00eb Kongres komb\u00ebtar, ku u shtruan p\u00ebrve\u00e7 unisimit t\u00eb Alfabetit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, por edhe k\u00ebrkesa me karakter ekonomik e politik n\u00eb nj\u00eb program prej 18 pik\u00ebsh. Aty u vendos, q\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb klubet shqiptare t\u00eb caktohej si klub qendror Klubi \u201cBashkimi\u201d n\u00eb Manastir; Kongresi i Dibr\u00ebs (23-28 korrik 1909) dhe Dervish Hima; Kryengritjet shqiptare n\u00eb Kosov\u00eb 1910-1911; Kryengritjet e P\u00ebrgjithshme e vitit 1912; Bisedimet shqiptaro-turke, dhe 18 gushti 1912, ku Porta e Lart\u00eb pranon k\u00ebrkesat e parashtruara nga Hasan Prishtina, por me disa ndryshime; Lufta e par\u00eb Ballkanike dhe Shqiptar\u00ebt e trevave Lindore; Roli i \u201cShoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim\u201d dhe dega e saj \u201cP\u00ebshtimi\u201d, n\u00eb Shkup. Mbledhja e Shkupit 14 tetor 1912 n\u00eb kryeqendr\u00ebn e Vilajetit t\u00eb Kosov\u00ebs organizuar nga atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb q\u00eb vepronin aty; Flamurtar\u00ebt n\u00eb Kuvendin historik t\u00eb Vlor\u00ebs m\u00eb 28 N\u00ebntor 1912 nga trevat Lindore: Hamit Bej Ohri, Zudi Bej Ohri, Dr. Murteza Ali Struga, etj. Q\u00ebndresa e shqiptar\u00ebve n\u00eb trojet e pushtuara jasht\u00eb kufijve shtet\u00ebror; Kryengritja e Shtatorit 1913, e para kryengritje antiserbe.<\/p>\n

Fjal\u00eb ky\u00e7: <\/em><\/strong>Kongresi i Par\u00eb i Manastirit Alfabet klube shqiptare, \u201cBashkimi\u201d Manastir; Kongresi i Dibr\u00ebs, Dervish Hima; <\/em><\/p>\n

*historian, studiues,\u00a0 profesor n\u00eb Universitetin e Tetov\u00ebs, Tetov\u00eb, Maqedoni e Veriut.<\/em><\/p>\n

L\u00cbVIZJA KOMB\u00cbTARE SHQIPTARE N\u00cb TREVAT LINDORE 1905-1920<\/strong><\/p>\n

Pas shtypjes s\u00eb Lidhjes s\u00eb Pej\u00ebs \u201cBesa \u2013 Bes\u00eb\u201d dhe vrasje s\u00eb Haxhi Zek\u00ebs (1902)[1]<\/a>, Porta e Lart\u00eb i vijoi ndekjet dhe persekutimet n\u00eb Shqip\u00ebri. Ajo forcoi m\u00eb tej regjimin e terrorit policor dhe politik\u00ebn e mohimit t\u00eb t\u00eb drejave komb\u00ebtare m\u00eb elementare t\u00eb shqiptar\u00ebve. Autoritetet osmane i dhan\u00eb nj\u00eb goditje t\u00eb fort\u00eb dhe l\u00ebvizjes arsimore e kulturore shqiptare. Ato ndoq\u00ebn dhe arrestuan m\u00ebsuesit e gjuh\u00ebs shqipe, ndaluan p\u00ebrhapjen e librave shqip dhe mbyll\u00ebn, p\u00ebrve\u00e7 tjerash edhe \u201cM\u00ebsonj\u00ebtoren shqipe t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs (1902). Shtypja ekonomike dhe politike osmane dhe nd\u00ebrhyrja e shteteve t\u00eb huaja e rriti pak\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb e shqiptar\u00ebve jo vet\u00ebm n\u00eb Vilajetin e Kosov\u00eb, por edhe n\u00eb vise t\u00eb tjera t\u00eb Shqip\u00ebrs\u00eb s\u00eb Veriut, t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Mesme, t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Jugut, e sidomos n\u00eb Vilajetin e Manastirit, ku b\u00ebnin pjes\u00eb Trevat Lindore Shqiptare ku shquhej sidomos trevat e Dibr\u00ebs.<\/p>\n

Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb mbajt\u00ebn q\u00ebndrim kritik ndaj reformave demogagjike t\u00eb Sulltanit, q\u00eb sillnin me vete dhe rrezikun e coptimit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Rritja e l\u00ebvizjes kryengrit\u00ebse n\u00eb Shqip\u00ebri n\u00eb ve\u00e7anti n\u00eb trevat lindore e verilindore (Maqedonin\u00eb Per\u00ebndimore e Kosov\u00eb) ishte n\u00eb kund\u00ebrshtim me politik\u00ebn e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha t\u00eb ruajtjes t\u00eb statuquo-s\u00eb n\u00eb Ballkan. Qarqet shoveniste ballkanike u p\u00ebrpoq\u00ebn, me mjete t\u00eb ndryshme propagandistike dhe me an\u00eb bandash t\u00eb armatosura, t\u00eb ndryshonin karakterin etnik t\u00eb \u201cVilajeteve maqedonase\u201d. K\u00ebto veprime u shtrin\u00eb dhe n\u00eb viset me popullsi shqiptare. Viktim\u00eb e k\u00ebsaj politike t\u00eb eg\u00ebr terroriste u b\u00eb edhe kleriku e shkrimtari atdhetar Papa Kristo Negovani, i cili u vra bashk\u00eb me disa bashk\u00ebfshatar\u00eb n\u00eb fshatin e tij, n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 1905, nga nj\u00eb band\u00eb greke[2]<\/a>. N\u00eb rrethana t\u00eb reja politike q\u00eb u krijuan, dhe me zgjerimin e l\u00ebvizjes s\u00eb armatosur popullore, shtrohej p\u00ebrs\u00ebri nevoja e organizimit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare. Me nism\u00ebn e atdhetarit Bajo Topulli n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb 1905 n\u00eb Manastir u formua Komiteti i Fsheht\u00eb Shqiptar me emrin \u201cP\u00ebr Lirin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb\u201d[3]<\/a>. Brenda pak koh\u00eb, edhe n\u00eb krahina t\u00eb tjera t\u00eb Shqip\u00ebrs\u00eb u formuan komitete t\u00eb fshehta, t\u00eb cilat mbanin lidhje me nj\u00ebri-tjetrin dhe veprimin p\u00ebrgjih\u00ebsisht n\u00ebn drejtimin e Komitetit t\u00eb Manastirit. Q\u00ebllimi i k\u00ebtyre komiteteve ishte organizimi i L\u00ebvizjes \u00c7lirimtare dhe i luft\u00ebs kund\u00ebr nd\u00ebrhyrjeve t\u00eb huaja. P\u00ebr arritjen e q\u00ebllimeve komb\u00ebtare, ato i vinin r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, bashkimit t\u00eb shqiptar\u00ebve, pavarsisht nga feja dhe krahina, p\u00ebrhapjes s\u00eb dituris\u00eb, agjitacionit patriotik, si dhe organizimit t\u00eb \u00e7etave t\u00eb armatosura. N\u00eb vitet 1907-1908, \u00e7etate armatosura patriotike e shtuan veprimtarin\u00eb e tyre[4]<\/a>. N\u00eb krye t\u00eb \u00e7et\u00ebs kryesore u vu \u00c7er\u00e7iz Topulli s\u00eb bashku me shkrimtarin atdhetar Mihail Grameno.<\/p>\n

Ndihmes\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb revolucionin xhonturk t\u00eb korrikut 1908 dhan\u00eb shqiptar\u00ebt e trevave lindore e verilindore, sepse interesi ishte i perbashk\u00ebt n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr apsolutizmit t\u00eb sulltanit dhe nd\u00ebrhyrjes s\u00eb huaj b\u00ebri q\u00eb shqiptar\u00ebt t\u00eb bashk\u00ebpunojn\u00eb me turqit e rinj. Madje, shum\u00eb atdhetar\u00eb shqiptar\u00eb, si Dr. Ibrahim Temo nga Struga e Hamdi Bej Ohri nga Ohri, u b\u00ebn\u00eb nd\u00ebr nism\u00ebtar\u00ebt e l\u00ebvizjes xhonturke[5]<\/a>. Turqit e rinj synonin t\u00eb vendosnin nj\u00eb regjim kushtues dhe t\u00eb zbatonin disa reforma q\u00eb ta forconin Perandorin\u00eb p\u00ebrball nd\u00ebrhyrjeve t\u00eb shteteve t\u00eb huaja. Mjaft atdhetar\u00eb shqiptar\u00eb menduan, se me plot\u00ebsimin e k\u00ebtyre objektivave, p\u00ebrmes rivendosjes s\u00eb Kushtetut\u00ebs do t\u2019i hapej rruga dhe sendertimit t\u00eb t\u00eb drejtave komb\u00ebtare t\u00eb popullit shqiptar.[6]<\/a><\/p>\n

Turqit e rinj u p\u00ebrpoq\u00ebn t\u00eb siguronin mb\u00ebshtetjen e popujve t\u00eb shtypur t\u00eb Perandoris\u00eb Osmane. Madje, premtuan se do t\u00eb njihnin atyre dhe disa t\u00eb drejta komb\u00ebtare. Aty nga mesi i muajt qershor t\u00eb vitit 1908 n\u00eb Kosov\u00eb nisi nj\u00eb revolt kund\u00ebr politik\u00ebs fiskale t\u00eb qeveris\u00eb dhe kund\u00ebr dep\u00ebrtimit ekonomik t\u00eb Austro-Hungaris\u00eb n\u00eb trojet shqiptare. P\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb viseve t\u00eb Kosov\u00ebs filluan t\u00eb mblidhen n\u00eb Ferizaj. Tubimi i Ferizajt u sh\u00ebndrruan\u00eb nj\u00eb kuvend masiv. P\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb komitetit xhonturk nga Shkupi shpejtuan t\u00eb ndikonin dhe t\u00eb mbizotronin politikisht pjestar\u00ebt e kuvendit. Programi i tyre p\u00ebr ruajtjen e t\u00ebr\u00ebis\u00eb toksore t\u00eb Perandoris\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb mos lejuar nd\u00ebrhyrjen e huaj, si dhe shpallja e kushtetut\u00ebs e mbledhja e parlamentit nuk p\u00ebrputheshin plot\u00ebsisht me programin komb\u00ebtar t\u00eb shqiptar\u00ebve. Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb, nd\u00ebrmjet t\u00eb cil\u00ebve u shquan Nexhip Draga dhe Bajram Curri, u p\u00ebrpoq\u00ebn t\u2019i drejtonin masat e revoltuara drejt k\u00ebrkes\u00ebs p\u00ebr realizimin e autonomis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Debatet n\u00eb Kuvendin e Ferizajit vijuan gjat\u00eb dhe qen\u00eb t\u00eb ashpra. [7]<\/a><\/p>\n

N\u00eb dit\u00ebt e para t\u00eb muajt korrik t\u00eb 1908 filluan t\u00eb dalin n\u00eb mal \u00e7eta t\u00eb armatosura, duke nisur me \u00e7et\u00ebn e Resnj\u00ebs t\u00eb komanduar nga oficeri shqiptar Ahmet Njazi Resnja[8]<\/a>. Ushtar\u00ebt dhe oficer\u00ebt e reparteve ushtarake osmane n\u00eb Ballkan filluan t\u00eb simpatizonin masivisht kryengritjen kund\u00ebrqeveriare. Gjendja ishte acaruar mjaft. Pallati i sulltanit dhe Porta e Lart\u00eb ishin t\u00eb pafuqish\u00ebm t\u2019i b\u00ebnin ball\u00eb gjendjes. M\u00eb 20 korrik[9]<\/a> p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb 20 mij\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb armatosur i d\u00ebrguan nj\u00eb telegram sulltanit, me an\u00ebn e t\u00eb cilit, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, k\u00ebrkohej n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb ultimative shpallja e kushtetut\u00ebs dhe mbledhja e parlamentit. Vendosja e regjimit kushtetues u quajt si mjet p\u00ebr p\u00ebrballimin e arbitrariteteve t\u00eb administrat\u00ebs sulltanore dhe t\u00eb nd\u00ebrhyrjes s\u00eb huaj. Bazuar n\u00eb premtimet e turqve t\u00eb rinj, nj\u00eb mas\u00eb e till\u00eb u konsiderua, gjithashtu, dhe si hap drejt plot\u00ebsimit t\u00eb k\u00ebrkesave komb\u00ebtare t\u00eb shqiptar\u00ebve. Sulltan Abdylhamiti II m\u00eb 23 korrik 1908 u detyrua t\u00eb shpall\u00eb Kushtetut\u00ebn, e cila nj\u00ebherit sh\u00ebnoi edhe fitoren e revolucionit xhonturq.[10]<\/a> Populli shqiptar e priti me g\u00ebzim dhe shpres\u00eb shpalljen e kushtetut\u00ebs ose Hyrjetit (Liris\u00eb) si\u00e7 u quajt at\u00ebher\u00eb. Edhe ai shpresoi se do t\u2019i siguroheshin, sipas premtimeve, lirit\u00eb politike dhe barazia para ligjit. Megjithat\u00eb, rrethet atdhetare larg\u00ebpam\u00ebse e kuptuan shpejt ndryshimin nd\u00ebrmjet asaj \u00e7ka ishte arritur me revolucionin xhonturk dhe detyrave q\u00eb q\u00ebndronin p\u00ebrpara L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare (LKSH). Programi i saj ishte i ndrysh\u00ebm, madje i kund\u00ebrt me at\u00eb t\u00eb turqve t\u00eb rinj. K\u00ebta synonin ta forconin Perandorin\u00eb Osmane, duke p\u00ebrq\u00ebndruar m\u00eb tej pushtetin qendror dhe, duke e ruajtur sundimin mbi popujt e shtypur prej saj. Por, n\u00eb fillim, p\u00ebr sa koh\u00eb nuk e kishin forcuar ende pushtetin e tyre, turqit e rinj b\u00ebn\u00eb disa l\u00ebshime dhe p\u00ebrkoh\u00ebsisht u njoh\u00ebn disa t\u00eb drejta kombeve t\u00eb shypura[11]<\/a>.<\/p>\n

Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb pa hequr dor\u00eb nga synimet e tyre madhore politike, shfryt\u00ebzuan me shkatht\u00ebsi lirit\u00eb e kushtetut\u00ebs. Ata punuan me ngulm p\u00ebr p\u00ebrhapjen e arsimit e t\u00eb kultur\u00ebs komb\u00ebtare dhe p\u00ebr bashkimin e popullit. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim atdhetar\u00ebt menj\u00ebher\u00eb pas revolucionit filluan t\u00eb krijonin klube komb\u00ebtare, t\u00eb hapnin shkolla komb\u00ebtare dhe t\u00eb botonin gazeta e libra shqipe edhe brenda atdheut. P\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr u ngrit\u00ebn dhjet\u00ebra klube dhe shkolla shqipe n\u00eb t\u00eb kat\u00ebr an\u00ebt n\u00eb t\u00eb kat\u00ebr Vilajetet shqiptare ( t\u00eb Janin\u00ebs, t\u00eb Shkodr\u00ebs, t\u00eb Kosov\u00ebs dhe t\u00eb Manastirit)[12]<\/a>. Zhvillimi i shpejt\u00eb i l\u00ebvizjes kulturore, zgjerimi i shkollave dhe i botimeve n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe shtruan si nevoj\u00eb t\u00eb ngutshme caktimin e nj\u00eb alfabeti t\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr shkrimin e shqipes, n\u00eb vend t\u00eb disa alfabeteve q\u00eb ishin n\u00eb p\u00ebrdori. P\u00ebr t\u00eb zgjedhur k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje dhe problem t\u00eb tjera t\u00eb LKSH-s\u00eb, me nism\u00ebn e klubit komb\u00ebtar \u201cBashkimi\u201d u mbajt Kongresi i Mnastirit 14-22 n\u00ebntor 1908, i njohur n\u00eb histori, si Kongresi i Alfabetit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe[13]<\/a>.<\/p>\n

N\u00eb Kongres mor\u00ebn pjes\u00eb rreth 50 delegat\u00eb nga qytete t\u00eb ndryshme dhe nga klubet e shoq\u00ebri brenda dhe jasht\u00eb vendit. Vendin kryesor e zuri \u00e7\u00ebshtja e alfabetit. Pas shum\u00eb diskutimesh, me gjith\u00eb d\u00ebshir\u00ebn dhe synimin,p\u00ebr t\u00eb cilin ishin mbledhur, duhet pranuar q\u00eb nuk arriti t\u00eb caktoj nj\u00eb alfabet i vet\u00ebm, por u miratuan dy alfabete: ai i Stambollit dhe nj\u00eb alfabet i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb vet\u00ebm nga shkronja latine. Meq\u00ebn\u00ebse ky i fundit ishte m\u00eb i leht\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrvet\u00ebsuar dhe m\u00eb praktik p\u00ebr tu botuar libra edhe n\u00eb vende t\u00eb huaja, pa kaluar shum\u00eb koh\u00eb u b\u00eb alfabeti i vet\u00ebm i gjuh\u00ebs shqipe[14]<\/a>. Kongresi i Manastirit nuk ishte thjesht nj\u00eb mbledhje gjuh\u00ebtar\u00ebsh por nj\u00eb kongres komb\u00ebtar ku u shtruan dhe k\u00ebrkesa me karakter ekonomik e politik n\u00eb nj\u00eb program me 18 pika. Aty u vendos q\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjitha klubet shqiptare t\u00eb caktohej si klub qendror ai i \u201cBashkimit\u201d t\u00eb Manastirit. Kongresi i Manastirit i dha nj\u00eb shtytje t\u00eb re L\u00ebvizjes arsimore dhe kulturore n\u00eb vend. U shtua numri i klubeve dhe i shkollave shqipe, u botuan gazeta e libra t\u00eb reja. K\u00ebto p\u00ebrparime e shqet\u00ebsuan reakcionin xhonturk, i cili p\u00ebrdori mjete t\u00eb ndryshme p\u00ebr t\u00eb penguar zhvillimin e arsimit n\u00eb gjuh\u00ebn amtare dhe p\u00ebr t\u00eb nxitur p\u00ebr\u00e7arjen fetare nd\u00ebrmjet shqiptar\u00ebve. Xhonturqit b\u00ebnin nj\u00eb propagand\u00eb t\u00eb madhe q\u00eb gjuha shqipe t\u00eb shkruhej me alfabet turko-arab[15]<\/a>.<\/p>\n

Nd\u00ebrkoh\u00eb, me nism\u00ebn e Komitetit xhonturk t\u00eb Stambollit, m\u00eb 23 korrik 1909 u mblodh nj\u00eb Kongres, n\u00eb Dib\u00ebr me t\u00eb cilin u ftuan t\u00eb mirrnin pjes\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues nga e gjith\u00eb Turqia evropiane dhe jo vet\u00ebm nga Shqip\u00ebria. N\u00eb kushtet kur ekspedita e par\u00eb ushtarake e Xhavit Pash\u00ebs nuk jepte rezultatet e pritura p\u00ebr qet\u00ebsimin e Shqip\u00ebris\u00eb me forc\u00ebn e arm\u00ebve, krer\u00ebt e turqve t\u00eb rinj menduan se me mjete t\u00eb tilla \u201dpaq\u00ebsore\u201d si ky tubimn\u00eb Dib\u00ebr, do mund t\u00eb arrinin at\u00eb \u00e7ka nuk mund ta siguronin me hekur e me zjarr.[16]<\/a> Me gjith\u00eb kujdesin q\u00eb treguan, organizator\u00ebt xhonturq nuk arrit\u00ebn t\u00eb ndalonin q\u00eb kongresi t\u00eb merrte karakterin e nj\u00eb kongresi t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb shqiptar, si nga ecuria e punimeve t\u00eb tij, ashtu edhe nga vendimet q\u00eb u mor\u00ebn n\u00eb t\u00eb. Atdhetar\u00eb, si Dervish Hima, Abdyl Ypi, Hafzi Ali Kor\u00e7a, etj., e b\u00ebn\u00eb kongrein e Dibr\u00ebs aren\u00eb t\u00eb shpalosjes s\u00eb k\u00ebrkesave komb\u00ebtare. Atdhetar\u00ebt m\u00eb t\u00eb spikatur shqiptar\u00eb t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebare Shqiptare duke par\u00eb rrezikun q\u00eb i vinte k\u00ebsaj L\u00ebvizje nga reakcioni xhonturk, t\u00eb cil\u00ebt pasi u forcuan pushtetin nd\u00ebrmorr\u00ebn masa represive nd\u00ebrmor\u00ebn masa adekuate, n\u00eb fillim t\u00eb vitit 1910 i filluan p\u00ebrgatitjet p\u00ebr organizimin e nj\u00eb kongresi shqiptar.[17]<\/a> Ky ishte edhe nj\u00eb nga vendimet e Kongresit t\u00eb Par\u00eb (14-22 N\u00ebntor 1908) n\u00eb Manastir, ku theksohej q\u00eb pas dy viteve t\u00eb mbahet nj\u00eb kongres tjet\u00ebr p\u00ebr alfabetin e gjuh\u00ebs shqipe. N\u00eb gjendjen e acaruar t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve shqiptaro-turke, kur konflikti me xhonturqit p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen e kultur\u00ebs shqiptare kishte arritur kulmin e tij, atdhetar\u00ebve shqiptar\u00eb mblodh\u00ebn nj\u00eb kuvend tjet\u00ebr mbar\u00ebkomb\u00ebtar, Kongresin e Dyt\u00eb t\u00eb Manastirit, jo m\u00eb pak i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm se i pari. Ky tubim u thirr p\u00ebrs\u00ebri me nism\u00ebn e Klubit \u201cBashkimi\u201d t\u00eb Manastirit, i cili i zhvilloi punimet m\u00eb 2-3 prill 1910[18]<\/a>, n\u00eb sall\u00ebn e Klubit \u201cDituria\u201d, n\u00eb nj\u00eb gjendje tep\u00ebr t\u00eb nder\u00eb, kur konflikti i shqiptar\u00ebve me xhonturqit, p\u00ebr shkak t\u00eb alfabetit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, kishte arritur pik\u00ebn e tij kulmore, kur n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin ishte p\u00ebrhapur nj\u00eb l\u00ebvizje popullore kund\u00ebr p\u00ebrpjekjeve t\u00eb xhonturqve p\u00ebr t\u2019u impunuar shqiptar\u00ebve alfabetin turko-arab.<\/p>\n

N\u00eb Kongres mor\u00ebn pjes\u00eb 21 delegat\u00eb,q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin 34 klube e shoq\u00ebri t\u00eb Vilajeteve t\u00eb Shkodr\u00ebs, t\u00eb Janin\u00ebs, t\u00eb Kosov\u00ebs e t\u00eb Manastirit, si dhe klubet shqiptare t\u00eb Selanikut, t\u00eb Stambollit e t\u00eb qendrave t\u00eb tjera, si: Dervish Hima, Fehmi bej Zavalani, Petro Nini Luarasi, Ferit Ypi, Bedri Pejani, Gjergj Qirijazi, Themistokli G\u00ebrmenji, Rexhep Mitrovica, Avdulla Gojdrinasi \u2013 Struga, etj.[19]<\/a> Sikur d\u00ebshmon \u201cZ\u00ebdh\u00ebnia\u201d q\u00eb Klubi \u201cBashkimi\u201d i Manastirit shp\u00ebrndaume k\u00ebt\u00eb rast, q\u00ebllimi i k\u00ebtij Kongresi ishte t\u00eb diskutonte \u00e7\u00ebshtjet q\u00eb kishin t\u00eb b\u00ebnin me mbrojtjen e shkoll\u00ebs, t\u00eb shkrimit e t\u00eb cultures komb\u00ebtare si dhe kund\u00ebr reakcionit e politik\u00ebs asimiluese xhonturke. Kongresi i Dyt\u00eb i Manastirit do t\u00eb merrte masa t\u00eb m\u00ebtejme p\u00ebr zgjerimin e rrjetit t\u00eb shkollave shqipe dhe p\u00ebr zhvillimin e kultur\u00ebs shqiptar\u00eb n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi.<\/p>\n

Kongresi i Dyt\u00eb i Manastirit ishte nj\u00eb manifestim politik e komb\u00ebtar shqiptar. Si n\u00eb fjalimet e delegat\u00ebve, ashtu edhe n\u00eb vendimet e kongresit u shpreh protesta kund\u00ebr p\u00ebrpjekjeve q\u00eb po u b\u00ebsheshin shkoll\u00ebs e alfabetit shqip nga Komiteti Qendror \u201cBashkim e P\u00ebrparimi\u201d dhe nga Porta e Lart\u00eb. Kongresi t\u00ebrhoqi v\u00ebmendjen e gjith\u00eb atdhetar\u00ebve shqiptar\u00eb p\u00ebr rrezikun e shkomb\u00ebtarizimit dhe t\u00eb aneksimit t\u00eb teritoreve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb nga shtetet fqinje, Serbia, Bullgaria e Greqia. Serbia u tha n\u00eb Kongresin e Dyt\u00eb t\u00eb Manastirit, duke ndjekur nj\u00eb politik shoveniste, synonte t\u00eb pushtoj\u00eb Kosov\u00ebn dhe viset e tjera t\u00eb trevave lindore shqiptare, t\u00eb cilat i pag\u00ebzoi me emrin \u201dStara Serbia\u201d, nd\u00ebrsa qarqet politike duke p\u00ebrdorur klerik\u00ebt orthodoks\u00eb konservator\u00eb e progrek\u00eb, shkollat e m\u00ebsuesit grekoman\u00eb, me t\u00eb gjitha mjetet tentuan t\u00eb asimilojn\u00eb shqiptar\u00ebt e krishter\u00eb dhe t\u00eb aneksojn\u00eb teritoret e Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Jugut.[20]<\/a><\/p>\n

N\u00eb Kongresin e Dyt\u00eb t\u00eb Manastirit, ashtu si n\u00eb ato t\u00eb m\u00ebhershmit, n\u00eb nj\u00eb konspiracion t\u00eb plot\u00eb umbajt\u00ebn edhe mbledhje t\u00eb fshehta n\u00eb t\u00eb cilat u diskutuan \u00e7\u00ebshtje t\u00eb tilla politike, si\u00e7 ishin: forcimi i komiteteve t\u00eb fshehta dhe masat q\u00eb duhehin marr\u00eb p\u00ebr p\u00ebrgatitijen e nj\u00eb Kryengritje t\u00eb p\u00ebrgjithshme e cila do t\u00eb b\u00ebhet realitet \u00eb vitin 1912. Pra, Kongresi i Dyt\u00eb i Manastirit p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga momentet kulmuese t\u00eb kthes\u00ebs n\u00eb historin\u00eb e L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare \u00c7lirimtare, ku mbar\u00eb populli shqiptar u hodh n\u00eb rrug\u00ebn e guximshme t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb arm\u00ebve e t\u00eb mendimit p\u00ebr t\u00eb flakur tej zgjedh\u00ebn e huaj, si dhe p\u00ebr t\u00eb siguruar t\u00eb drejtat themelore p\u00ebr liri e tok\u00eb, drejt\u00ebsi e p\u00ebrparim. Ajo p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga ato ngarje q\u00eb shtojn\u00eb krenarin\u00eb komb\u00ebtare, sepse edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb kuvend burrat e zgjedhur u p\u00ebrpoq\u00ebn p\u00ebr t\u00eb ngritur n\u00eb nj\u00eb shkall\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb L\u00ebvizjen Komb\u00ebtare ku n\u00eb mes tjerash u trasua edhe shpallja e pavarsis\u00eb, q\u00eb nuk vonoi m\u00eb 28 n\u00ebntor 1912[21]<\/a>.<\/p>\n

Pa kaluar shum\u00eb koh\u00eb nga ardhja e tyre n\u00eb pushtet, xhonturqit hoq\u00ebn dor\u00eb nga premtimet e l\u00ebshimet e para dhe iu kund\u00ebrvuan\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare Shqiptare. Duke p\u00ebrdorur mjete t\u00eb ndryshme propagandistike e policore gjat\u00eb fushat\u00ebs s\u00eb zgjedhjeve parlamentare, ata siguruan shumic\u00ebn n\u00eb parlament[22]<\/a>. Megjithat\u00eb, nga 26 deputet\u00ebt, q\u00eb u zgjodh\u00ebn n\u00eb Shqip\u00ebri, nj\u00eb pjes\u00eb e mir\u00eb e tyre ishin kund\u00ebrshtar\u00eb t\u00eb xhonturqve. Nd\u00ebrmjet tyre ishin atdhetar\u00ebt e njohur si: Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Ismail Qemali, Shahin Kolonja e t\u00eb tjer\u00eb. Pasi forcuan pozitat politike, xhonturqit kaluan n\u00eb veprime t\u00eb hapura reakcionare duke penguar e goditur klubet, shkollat kob\u00ebtare dhe atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb. Pak\u00ebnaq\u00ebsia e popullit shqiptar u shtua edhe m\u00eb tep\u00ebr nga taksat dhe nga sh\u00ebrbimi ushtarak i detyruar, t\u00eb cilit tani i n\u00ebnshtroheshin edhe krahinat malore, q\u00eb kishin ruajtur venomet e vjetra.<\/p>\n

Pas shtypjes s\u00eb kund\u00ebrrevolucionit, t\u00eb organizuar nga forcat sulltaniste, xhonturqit duke e ndier vet\u00ebm m\u00eb t\u00eb sigurt, e thelluan m\u00eb tej politi\u00ebn e tyre reakcionare kund\u00ebrshqiptare. P\u00ebr t\u00eb mposhtur q\u00ebndres\u00ebn shqiptare, sidomos n\u00eb Vilajetin e Manastirit dhe t\u00eb Kosov\u00ebs, ku ajo ishte m\u00eb e fuqishme, dhe p\u00ebr \u00e7armatimin e popullsis\u00eb, qeveria xhonturke organizoi nj\u00eb ekspedit\u00eb ushtarake nd\u00ebshkimore n\u00ebn komand\u00ebn e Xhavit pash\u00ebs. Gjat\u00eb marshimit t\u00eb tyre, forcat osmane shkat\u00ebrruan dhe dogj\u00ebn fshatra t\u00eb t\u00ebra. Terrori nxiti q\u00ebndres\u00ebn e vendosur t\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve.[23]<\/a> Pas d\u00ebshtimit t\u00eb plot\u00eb n\u00eb Kongresin e Dibr\u00ebs xhonturqit iu drejtuan s\u00ebrisht p\u00ebrdorimit t\u00eb arm\u00ebve p\u00ebr t\u00eb n\u00ebnshtruar shqiptar\u00ebt. Xhevit pasha nd\u00ebrmori nj\u00eb ekspedit\u00eb t\u00eb re ushtarake. K\u00ebshtu, n\u00eb fillim t\u00eb shtatorit 1909, ai u nis nga Prizreni p\u00ebr n\u00eb Lum\u00eb, ku u zhvilluan beteja t\u00eb ashpra. Me gjith\u00eb terrorin q\u00eb p\u00ebrdori, duke djegur dhe shkat\u00ebrruar fshatra, Xhevit pasha nuk ia arriti q\u00ebllimit. Pas nj\u00eb muaj ai u detyrua t\u2019i t\u00ebrhiqte p\u00ebrs\u00ebri forcat e tij n\u00eb Prizren.<\/p>\n

Mosmbajtja e premtimeve nga xhonturqit, masat e ashpra t\u00eb administrates osmane dhe ekspeditat ushtarake t\u00eb Xhavit pash\u00ebs, q\u00eb shtypen me ep\u00ebrsi l\u00ebvizjet e shqiptar\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs kund\u00ebr taksave dhe sh\u00ebrbimit ushtarak n\u00eb pranver\u00eb dhe n\u00eb vjesht\u00eb t\u00eb vitit 1909, i acaruan s\u00eb tep\u00ebrmi marr\u00ebdh\u00ebniet e shqiptar\u00ebve me pushtetar\u00ebt e rinj\u00eb t\u00eb Perandors\u00eb. Rrethet atdhetare dhe komitetet e fshehta i shtuan p\u00ebrpjekjet kund\u00ebr regjimit xhonturk me kryengritjet e viteve 1910-1911[24]<\/a>.<\/p>\n

N\u00eb fillim t\u00eb vitit 1912, nj\u00eb grup deputet\u00ebsh shqiptar\u00eb t\u00eb kryesuar nga Ismail Qemali organizuan n\u00eb Stamboll n\u00eb Lagjen Taksin nj\u00eb mbledhje, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn u mor\u00ebn masa konkrete p\u00ebr organizmimin e luft\u00ebs s\u00eb armatosur. M\u00eb 18 janar 1912 xhonturqit shp\u00ebrndan\u00eb parlamentin, p\u00ebr shkak t\u00eb opozit\u00ebs s\u00eb fort\u00eb q\u00eb ishte krijuar me t\u00eb. Gjat\u00eb fushat\u00ebs p\u00ebr zgjedhje t\u00eb reja, ata p\u00ebrdor\u00ebn mjete t\u00eb ndryshme dhe arrit\u00ebn t\u00eb fitonin. N\u00eb parlamentin e ri nuk u zgjodh asnj\u00eb nga ish-deputet\u00ebt t\u00eb opozit\u00ebs, si Hasan Prishtina, Ismail Qemali, etj. Masat represive t\u00eb xhonturqve dhe rezultatet e zgjedhjeve parlamentare e acaruar edhe m\u00eb tej gjendjen n\u00eb Shqip\u00ebri. Me gjith\u00eb p\u00ebrpjekjet e b\u00ebra, nuk u arrit t\u00eb sigurohej ndonj\u00eb aleat i jasht\u00eb. P\u00ebrleshjet e armatosura me sundimtar\u00ebt osman\u00eb filluan n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Gjakov\u00ebs q\u00eb n\u00eb mesin e muajit prill. N\u00eb fillim t\u00eb muajt maj, veprimet luftarake t\u00eb kryengrit\u00ebsve u shtrin\u00eb n\u00eb Pej\u00eb, n\u00eb Zadrin\u00eb, Mirdit\u00eb, n\u00eb Lum\u00eb, Dib\u00ebr, etj[25]<\/a>. P\u00ebrhapja e kryengritjes b\u00ebri t\u00eb nevojshme bashk\u00ebrendimin e forcave dhe krijimin e nj\u00eb qendre drejtuese. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim, me nism\u00ebn e Hasan Prishtin\u00ebs, m\u00eb 21 maj 1912, u mblodh n\u00eb Junik t\u00eb Gjakov\u00ebs nj\u00eb kuvend i posa\u00e7\u00ebm. N\u00eb t\u00eb mor\u00ebn pjes\u00eb, kryesisht p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb Kosov\u00ebs disa p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb Shkodr\u00ebs e t\u00eb Dibr\u00ebs dhe ndonj\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues nga Jugu. P\u00ebrball synimeve shoveniste t\u00eb shteteve t\u00eb huaja, k\u00ebrkesat e tjera mendoheshin t\u00eb rrezikshme p\u00ebr ardhm\u00ebrin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00eb kund\u00ebrshtimme k\u00ebt\u00eb q\u00ebndrim, atdhetar\u00ebt e kryesuar nga Hasan Prishtina vazhdonin t\u00eb ishin t\u00eb mendimit se sigurimi i autonomis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb iste rruga m\u00eb e mir\u00eb jo vet\u00ebm p\u00ebr sigurimin e t\u00eb drejtave komb\u00ebtare, por edhe p\u00ebr p\u00ebrballimin e rrezikut t\u00eb coptimit t\u00eb trojeve shqiptare. Pas shum\u00eb debatesh u lidh besa p\u00ebr fillimin e kryengritjes s\u00eb p\u00ebrgjithshme. Pas kund\u00ebrshimesh jo t\u00eb pakta, n\u00eb themel t\u00eb programit kryengritjes u vu k\u00ebrkesa p\u00ebr autonomin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb.[26]<\/a><\/p>\n

Kuvendi i Junikut me programin e tij komb\u00ebtar, ndikoi n\u00eb zgjerimin e kryengritjes n\u00eb viset e tjera dhe shtimin e radh\u00ebve t\u00eb saj me mij\u00ebra luft\u00ebtar t\u00eb rinj. E ndodhur p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb kryengritjeje shqiptare m\u00eb t\u00eb fuqishme dhe m\u00eb t\u00eb organizuar, qeveria xhonturke mori menj\u00ebher\u00eb masa dhe d\u00ebrgoi n\u00eb Kosov\u00eb forca t\u00eb m\u00ebdha ushtarake, n\u00ebn drejtiin e Fadil pash\u00ebs. N\u00eb fund t\u00eb majit dhe gjat\u00eb qershorit 1912, kryengrit\u00ebsit t\u00eb udh\u00ebhequr nga Hasan Prishtina, Isa Boletini, Bajram Curri, Idriz Seferi, I. Spahiu, e t\u00eb tjer\u00eb, zhvilluan veprime luftarake n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Kosov\u00ebn e deri n\u00eb Lum\u00eb e Tetov\u00eb. Operacioni i drejtuar nga Fadil pasha d\u00ebshtoi, nd\u00ebrsa ngjarjet e Shqip\u00ebris\u00eb e detyruan qeverin\u00eb xhonturke t\u00eb jepte dor\u00ebheqje m\u00eb 17 korrik 1912.[27]<\/a> Pas r\u00ebnjes s\u00eb qeveris\u00eb xhonturke erdh\u00ebn n\u00eb fuqi kund\u00ebrshtar\u00ebt e tyre politike, itilafist\u00ebt. Qeveria e re e formuar m\u00eb 22 korrik, e kryesuar nga Ahmet Muftar Pasha, nd\u00ebrpreu veprimet ushtarake n\u00eb Shqip\u00ebri. Ajo vendosi t\u00eb hynte n\u00eb bisedime me kryengrit\u00ebsit. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim n\u00eb Kosov\u00eb u d\u00ebrgua nj\u00eb komision qeveritar i kryesuar nga mar\u00ebshali Ibrahim pasha. N\u00eb bisedimet q\u00eb filluan n\u00eb Prishtin\u00eb m\u00eb 2 gusht, u p\u00ebrfaq\u00ebsua vet\u00ebm Kosova. P\u00ebrfaq\u00ebsuesit e krahinave t\u00eb tjera, p\u00ebr arsye kohe dhe larg\u00ebsue, si dhe p\u00ebr munges\u00eb organizimi, nuk mund\u00ebn t\u00eb arrinin. N\u00eb k\u00ebto bisedime, krahas atdhetar\u00ebve t\u00eb vendosur, t\u00eb kryesuar nga Hasan Prishtina, merrnin pjes\u00eb edhe elementet t\u00eb moderuar.[28]<\/a><\/p>\n

Hasan Prishtina parashtroi k\u00ebrkesat kryesore p\u00ebr autonomi. Por, element\u00ebt itilafiste, pas rr\u00ebzimit t\u00eb qeveris\u00eb xhonturke, u k\u00ebnaq\u00ebn vet\u00ebm m\u00eb k\u00ebrkes\u00ebn p\u00ebr shp\u00ebrndarjen e parlamentit. Komisioni qeveritar nuk e pranoi k\u00ebrkesat p\u00ebr autonomi. At\u00ebher\u00eb, mij\u00ebra kryengrit\u00ebs me n\u00eb krye Hasan Prishtin\u00ebn, Bajram Currin, e t\u00eb cil\u00ebt i nd\u00ebrpren\u00eb bisedimet, shkruan n\u00eb qytetin e \u00e7liruar t\u00eb Ferizajt. Pas shp\u00ebrndarje s\u00eb parlamentit krer\u00ebt itilafist\u00eb me forcat e tyre u larguan nga kryengritja. Nd\u00ebrkoh\u00eb, komitetet komb\u00ebtare t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Jugut i dhan\u00eb Hasan Prishtin\u00ebs t\u00eb drejt\u00ebn e p\u00ebrfaq\u00ebsimit t\u00eb tyre. N\u00eb k\u00ebto rrethana, Hasan Prishtina paraqiti n\u00eb em\u00ebr t\u00eb shqiptar\u00ebve nj\u00eb memorandum me 14 pika t\u00eb cilat p\u00ebrfshihej: em\u00ebrimi n\u00eb Shqip\u00ebri i n\u00ebnpun\u00ebsve vendas, m\u00ebsimi i gjuh\u00ebs shqipe n\u00eb t\u00eb gjitha shollat e Shqip\u00ebris\u00eb, zhvillimi i bujq\u00ebsis\u00eb dhe treg\u00ebtis\u00eb, falja e p\u00ebrgjithshme p\u00ebr pjes\u00ebmarr\u00ebsit n\u00eb kryengritje etj. Ndon\u00ebse, nuk k\u00ebrkohej drejtp\u00ebrdrejt autonomia, realizimi i k\u00ebtyre k\u00ebrkesave \u00e7onte n\u00eb krijimin e themeleve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb autonome. Qeveria nuk dha p\u00ebrgjigje, prandaj kryengrit\u00ebsit kosovar\u00eb marshuan drejt Shkupit. \u00c7lirimi i qendr\u00ebs s\u00eb Vilajetit t\u00eb Kosov\u00ebs, p\u00ebrb\u00ebnte nj\u00eb fitore t\u00eb madhe dhe pati jehon\u00eb brenda dhe jasht\u00eb vendit. Veprime luftarake vazhduan edhe n\u00eb krahina t\u00eb tjera.<\/p>\n

E ndodhur p\u00ebrball\u00eb rrezikut t\u00eb zgjerimit t\u00eb m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb kryengritjes shqiptare, qeveria e Stambollit m\u00eb 18 gusht 1912 shpalli se i pranonte k\u00ebrkesat e parashtruara nga Hasan Prishtina, por me disa ndryshime, nga 14 pika, u njoh\u00ebn 12. Ndon\u00ebse nuk u plot\u00ebsuan t\u00eb gjitha k\u00ebrkesat e shqiptar\u00ebve, Hasan Prishtina, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Kryengritjes s\u00eb p\u00ebrgjithshme, e pranoi marr\u00ebveshjen me qeverin\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim ndikoi raporti i forcave n\u00eb gjirin e kryengritjes, e sidomos n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ndikoi p\u00ebrkeq\u00ebsimi i gjendjes s\u00eb jashtme politike[29]<\/a>. Megjith\u00ebse kryengritja e p\u00ebrgjithshme p\u00ebrfundoi pa i arritur plot\u00ebsisht objektivat e caktuara, ajo pregatiti truallin p\u00ebr shpalljen e Pavarsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe p\u00ebrshpetoji fundin e sundimit Osman n\u00eb Ballkan. Veprimet ushtarake n\u00eb frontin turko \u2013 malazez\u00eb dhe hyrja e af\u00ebrt e fuqive ballkanike n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Ballkanike, u dhan\u00eb t\u00eb kuptonin shqiptar\u00ebve se Turqia do t\u00eb humbiste Luft\u00ebn. Ishte e nevojshme q\u00eb brenda n\u00eb Shqip\u00ebri t\u00eb nd\u00ebrmerrej nj\u00eb veprim politik, q\u00eb n\u00eb p\u00ebrshtatje me kushtete reja, t\u00eb p\u00ebrcaktohej q\u00ebndrimi ndaj konfliktit ballkanik e t\u00eb merreshin masat e nevojshme p\u00ebr shp\u00ebtimin e atdheut[30]<\/a>.<\/p>\n

Brenda n\u00eb Shqip\u00ebri nism\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb veprim politik, q\u00eb ta nxirrte vendin nga gjendja e v\u00ebshtir\u00eb dhe e nd\u00ebrlikuar, e krijuar nga Lufta e Par\u00eb Ballkanike e mori Shoq\u00ebria atdhetare, Komiteti \u201cShp\u00ebtimi\u201d dhe \u201cShoq\u00ebria e Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim\u201d e krijuar n\u00eb Shkup, q\u00eb veproi gjat\u00eb kryengritjeve t\u00eb viteve 1910-1912, e sidomos gjat\u00eb Kryengritjes s\u00eb P\u00ebrgjithshme kund\u00ebrosmane t\u00eb vitit 1912, dhe Luftrave Ballkanike.[31]<\/a> N\u00ebn drejtimin dhe me nism\u00ebn e udh\u00ebheq\u00ebsve t\u00eb tij: Nexhip Draga, Sali Gjuka, Bedri Pejani, M. Frash\u00ebri, etj., dhe me miratimin edhe t\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb L\u00ebvizjes Komb\u00ebtare, si: Hasan Prishtina e Bajram Curri, etj., ky komitet dhe Shoq\u00ebria e Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim organizuan n\u00eb Shkup m\u00eb 14 tetor 1912 nj\u00eb mbledhje, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebrcaktoi q\u00ebndrimin e shqiptar\u00ebve ndaj Luft\u00ebs Ballkanike dhe p\u00ebr zgjidhjen e \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb tyre komb\u00ebtare.[32]<\/a> T\u00eb bindur se tanim\u00eb Perandoria Osmane e kishte humbur p\u00ebrfundimisht luft\u00ebn dhe se ishte n\u00eb shpartallim e sip\u00ebr, pjes\u00ebmarr\u00ebsit e mbledhjes s\u00eb Komitetit \u201cShp\u00ebtimi\u201d e t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim\u201d, n\u00eb Shkup, n\u00eb proklamat\u00ebn q\u00eb miratuan m\u00eb 16 tetor 1912 ua d\u00ebrguan p\u00ebrfaq\u00ebsuesve konsullore t\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha n\u00eb Shkup, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn thuhet se \u201cn\u00eb k\u00ebto rrethana Shqiptar\u00ebt po i rrokin arm\u00ebt dhe po u rrezistojn\u00eb agresor\u00ebve ballkanas e jo p\u00ebr t\u00eb forcuar sundimin e Turqis\u00eb n\u00eb Ballkan, por, p\u00ebr t\u2019i dal\u00eb zot t\u00ebr\u00ebsis\u00eb toksore dhe liris\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. P\u00ebrball\u00eb rrezikut t\u00eb coptimit t\u00eb trojeve shqiptare, theksonin ata, shqiptar\u00ebt nuk do t\u00eb pranonin p\u00ebr t\u00eb kat\u00ebr Vilajetet, ve\u00e7se nj\u00eb form\u00eb qeverisjeje t\u00eb vetme, me t\u00eb cil\u00ebn n\u00ebnkuptonin bashkimin e territoreve shqiptare n\u00eb nj\u00eb nj\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb e t\u00eb vet\u00ebqeverisur shtet\u00ebror. Kjo k\u00ebrkes\u00eb i hapte rrug\u00ebn zgjidhjes s\u00eb \u00e7\u00ebshtjes komb\u00ebtare shqiptare. Mbledhja e Shkupit caktoi nj\u00eb delegacion, i cili u d\u00ebrgua n\u00eb krahinat e tjera t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb p\u00ebr organizimin e nj\u00eb kuvendi komb\u00ebtar q\u00eb do t\u00eb vendoste p\u00ebr t\u00eb ardhmen e vendit.[33]<\/a><\/p>\n

Delegacionet e \u201cShoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim\u201d zbrit\u00ebn n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Mesme, si dhe n\u00eb Oh\u00ebr, Strug\u00eb, Dib\u00ebr, Manastir p\u00ebr t\u00eb kryer detyr\u00ebn e ngarkuar edhe n\u00eb k\u00ebto krahina.[34]<\/a><\/p>\n

Lajmi i mbledhjes s\u00eb 14 tetorit 1912 n\u00eb Shkup, u prit me entuziaz\u00ebm n\u00eb t\u00ebr\u00eb trevat shqiptare e cila kishte gjetur nj\u00eb truall t\u00eb p\u00ebrgaditur qysh m\u00eb par\u00eb nga rrethet patriotike brenda vendit. Delegacioni i Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim kishte vendosur lidhje me atdhetar\u00ebt e Tiran\u00ebs, Durr\u00ebsit dhe t\u00eb Dibr\u00ebs. Mendime p\u00ebr t\u00eb mbajtur kuvendi komb\u00ebtar kishin dalur edhe viset t\u00eb tjera shqiptare, madje n\u00eb disa krahina kishin filluar t\u00eb zgjidhnin edhe delegat\u00ebt.[35]<\/a><\/p>\n

Ishte merit\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb e rilindasve, t\u00eb grumbulluar rreth Ismail Qemalit, Luigj Gurakuqit, Hasan Prishtin\u00ebs, etj., q\u00eb n\u00eb dit\u00ebt m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira t\u00eb kombit shqiptar gjat\u00eb pothuajse pesqind vjet\u00eb t\u00eb rob\u00ebris\u00eb osmane, vepruan me men\u00e7uri e guxim, dhe duke pasur p\u00ebrkrahjen e forcave atdhetare t\u00eb popullit pregatit\u00ebn e mblodh\u00ebn m\u00eb 28 n\u00ebntor 1912 Kuvendin Komb\u00ebtar n\u00eb Vlor\u00eb, q\u00eb shpalli Pavarsin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb dhe valvit\u00ebn Flamurin Komb\u00ebtar[36]<\/a>. M\u00eb 4 dhjetor 1912, kur u zgjodh Qeveria e P\u00ebrkoh\u00ebshme si dhe n\u00eb 2-3 dit\u00ebt q\u00eb pasuan, midis 63 delegat\u00ebve, shtat\u00eb (7) ishin nga \u00c7am\u00ebria, nd\u00ebrsa gjasht\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb (16) ishin nga trevat lindore e verilindore shqiptare (Maqedonia Per\u00ebndimore e Kosova), si: Peja, Mitrovica, Shkupi, Tetova, Dibra, Ohri e Struga. Pra, edhe n\u00eb Kuvendin Komb\u00ebtar t\u00eb Vlor\u00ebs nuk munguan burrat e pend\u00ebs e t\u00eb pushk\u00ebs nga trevat lindore. Ndon\u00ebse Sali Gjuka, Bedri Pejani, Mit\u2019hat Frash\u00ebri, Isa Boletini, Hajdin Draga e Rexhep Mitrovica ishin p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb denj\u00eb t\u00eb Kosov\u00ebs, edhe trojet e tjera lindore shqiptare p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ngjarje komb\u00ebtare zgjodh\u00ebn burra t\u00eb vendosur t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb shkonin n\u00eb Vlor\u00eb n\u00eb ngritjen e flamurit komb\u00ebtar dhe Shpallj\u00ebn e Pavarsis\u00eb.[37]<\/a> Ato burra q\u00eb shkuan drejt\u00eb Vlor\u00ebs ishin: Myfti Vehbi Dibra e Sherif\u00a0 L\u00ebngu nga Dibra, Sali Gjuka e Hajdin Draga nga SHkupi; Mehmet Pash\u00eb Deralla (Tetov\u00eb); Zuhdi bej Ohri, Dr. Ali Murteza Struga, Nuri Sojliu, Hamdi bej Ohri, Mustafa Baroti, Xhemal beu ( i biri i Avdulla Sojliu e nip i Dr. Ibrahim Temos), Ymer Beu, Ibrahim Efendiu[38]<\/a>, si dhe Dervish Hima ( i cili megjith\u00ebse ishte caktuar delegate p\u00ebr n\u00eb Vlor\u00eb, p\u00ebr arsye objektive nuk arriti t\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb Kuvend), p\u00ebrfaq\u00ebsonin Ohrin, Strug\u00ebn dhe Manastirin.<\/p>\n

N\u00eb Qeverin\u00eb e P\u00ebrkoh\u00ebshme t\u00eb kryesuar nga Ismail Qemali, p\u00ebrve\u00e7 Isa Boletinit \u2013 i cili ndon\u00ebse nuk kishte ndonj\u00eb post shtet\u00ebror, ishte nj\u00ebri nga bashk\u00ebpuntor\u00ebt m\u00eb t\u00eb ngusht\u00eb t\u00eb Plakut t\u00eb Vlor\u00ebs, b\u00ebnin pjes\u00eb edhe personalitete t\u00eb tjera nga trevat lindore e verilindore, si: Vehbi Dibra (Agolli) \u2013 n\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e kryetarit t\u00eb Pleq\u00ebsis\u00eb, Mehmet Pash Deralla \u2013 Minist\u00ebr i Mbrojtjes dhe m\u00eb pas Hasan Prishtina \u2013 Minist\u00ebr i Bujq\u00ebsis\u00eb. N\u00eb Pleq\u00ebrin\u00eb e Kuvendit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb \u2013 p\u00ebrve\u00e7 Myfti Vehbi Dibr\u00ebs nga trevat Lindore u zgjodh\u00ebn edhe Bedri Pejani, Sali Gjuka, Hajdin Draga e Hamdi bej Ohri.[39]<\/a> Q\u00eb n\u00eb fillim Qeveria e Ismali Qemalit k\u00ebrkoi nga Fuqit\u00eb e M\u00ebdha, Porta e Lart\u00eb dhe vendet ballkanike njohjen e shtetit dhe t\u00eb qeveris\u00eb shqiptare. Ajo shpalli q\u00ebndrimin e saj neutral n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Ballkanike dhe k\u00ebrkoi largimin e trupave pushtuese.[40]<\/a> P\u00ebr t\u00eb shyrtuar situat\u00ebn e krijuar n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Ballkanike, (1912-1913), thirren Konferenc\u00ebn e Ambasador\u00ebve n\u00eb Lond\u00ebr (17 dhjetor 1912-29 korrik 1913), e cila ishte organ I gjasht\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha t\u00eb Koh\u00ebs: Anglis\u00eb, Austro-Hungaris\u00eb, Rusis\u00eb, Italis\u00eb, Gjermanis\u00eb e Franc\u00ebs, pra, Konferenca e Ambasador\u00ebve u krijua p\u00ebr t\u00eb shqyrtuar problemet q\u00eb dol\u00ebn pas humbjes s\u00eb Turqis\u00eb n\u00eb luft\u00ebn me aleat\u00ebt e Ballkanit. Fuqit e M\u00ebdha aty u p\u00ebrfaq\u00ebsuan n\u00ebp\u00ebrmjet ambasador\u00ebve t\u00eb akredituar n\u00eb kryeqytetin britanik t\u00eb kryesuar nga ministri i Pun\u00ebve t\u00eb Jashtme t\u00eb Anglis Eduard Grej. N\u00eb qend\u00ebr t\u00eb v\u00ebmendjes s\u00eb saj Konferenca e Ambasador\u00ebve pati \u00e7\u00ebsthjen shqiptare. N\u00eb mbledhjen e saj t\u00eb par\u00eb Konferenca e Ambasador\u00ebve vendosi q\u00eb Shqip\u00ebria t\u00eb shpallet shtet \u201cautonomi\u201d n\u00ebn sovranitetin e sulltanit. Por, me vendimin p\u00ebrfundimtar t\u00eb 29 korrikut 1913, [41]<\/a>Shqip\u00ebria u njoh si \u201cprincipat\u00eb sovrane\u201d, duke p\u00ebrjashtuar \u00e7do lidhje var\u00ebsie nga Perandoria Osmane. P\u00ebrsa u p\u00ebrket kufijve Konferenca e Ambasador\u00ebve kreu nj\u00eb padrejt\u00ebsi t\u00eb madhe n\u00eb d\u00ebm t\u00eb kombit shqiptar. Fuqit\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebse nuk p\u00ebrfillen t\u00eb drejtat dhe interest themelore t\u00eb Shtetit t\u00eb ri shqiptar. Brenda kufive t\u00eb tij u p\u00ebrfshin\u00eb vet\u00ebm gjysma e tokave shqiptare, nj\u00eb sip\u00ebrfaqe prej 28 mij\u00eb km\u00b2 dhe m\u00eb pak se gjysma e popullsis\u00eb me komb\u00ebsi shqiptare. M\u00eb tep\u00ebr se gjysma e shqiptar\u00ebve mbet\u00ebn jasht\u00eb kufijve t\u00eb shtetit shqiptar. Pjesa m\u00eb e madhe kaluan n\u00ebn Serbin\u00eb, e pjesa tjet\u00ebr n\u00ebn Greqin\u00eb dhe Malin e Zi.[42]<\/a><\/p>\n

Q\u00eb nga viti 1912 e deri n\u00eb Luft\u00ebn e Par\u00eb Bot\u00ebrore n\u00eb trojet etnike shqiptare jasht\u00eb kufijve shtet\u00ebror, pra, n\u00eb trevat lindore e verilindore, u vendos regjimi ushtarako \u2013 policor. N\u00eb to mbret\u00ebroi nj\u00eb gjendje lufte, shtet\u00ebrrrethimi dhe politika e gjenocidit dhe shkomb\u00ebtarizimit t\u00eb shqiptar\u00ebve. Format q\u00eb u p\u00ebrdor\u00ebn, ishin t\u00eb shumta, q\u00eb nga \u00e7armatimi, nd\u00ebrrimi me dhun\u00eb i fes\u00eb muslimane n\u00eb at\u00eb orthodokse, posht\u00ebrimi i simboleve komb\u00ebtare, shpron\u00ebsimi i pasurive dhe shp\u00ebrngulja me forc\u00eb. Kjo veprimtari u shoq\u00ebrua me masakra n\u00eb mas\u00eb, pla\u00e7kitje dhe djegie t\u00eb sht\u00ebpive e t\u00eb fshatrave t\u00eb t\u00ebra. Kudo pati nj\u00eb q\u00ebndres\u00eb n\u00eb rritje t\u00eb popullsis\u00eb shqiptare. U krijuan \u00e7eta t\u00eb armatosura gati n\u00eb t\u00eb gjitha trojet lindore e verilindore shqiptare, veprimtaria e t\u00eb cilave u shtua duksh\u00ebm n\u00eb vitin 1913, n\u00eb t\u00eb cilat u shquan udh\u00ebheq\u00ebsit atdhetar\u00eb si Hasan Prishtina, Bajram Curri, Elez Jusufi, Isa Boletini, etj.[43]<\/a> Kryengritja e par\u00eb antiserbe me p\u00ebrmasa t\u00eb gj\u00ebra q\u00eb popullsia e trevave lindore e verilindore shqiptare ishte Kryengritja e Shtatorit 1913. Kryengritja shqiptare shp\u00ebrthen n\u00eb viset e aneksuara nga Serbia, p\u00ebr t\u2019u \u00e7liruar nga zgjedha serbo \u2013 malazeze dhe p\u00ebr t\u2019u bashkuar me shtetin e pavarur shqiptar. Edhe kjo Kryengritje u shkaktua nga pasojat politike dhe ekonomike t\u00eb coptimit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb nga Konferenca e Ambasador\u00ebve n\u00eb Lond\u00ebr 1913, si dhe nga politika e dhun\u00ebs, e shfarosjes dhe shp\u00ebrnguljes s\u00eb popullsis\u00eb shqiptare, q\u00eb Serbia dhe Mali i Zi zbatuan n\u00eb territoret e aneksuara t\u00eb Kosov\u00ebs dhe n\u00eb viset Lindore e Veriore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.[44]<\/a><\/p>\n

Kryengritja filloi me sulmin n\u00eb front t\u00eb gj\u00ebr\u00eb nga Dibra e Ohri deri n\u00eb Prizren e n\u00eb Gjakov\u00eb. M\u00eb 20 shtator 1913 u hodh n\u00eb kryengritje forcat e armatosura t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb Dibr\u00ebs s\u00eb Poshtme (Peshkopis\u00eb), midis t\u00eb cilave kishte edhe mjaft Dibran\u00eb e Kosovar\u00eb t\u00eb shp\u00ebrngulur, t\u00eb drejtuar nga Elez Isufi, q\u00eb m\u00eb 22 shtator \u00e7liruan Peshkopin\u00eb dhe nj\u00eb dit\u00eb m\u00eb von\u00eb \u00e7liruan Dibr\u00ebn e Madhe. Pas Dibr\u00ebs u \u00e7lirua Struga, Ohri dhe Gostivari, prej nga trupat serbe u detyruan t\u00eb t\u00ebrhiqen drejt Tetov\u00ebs. Kryengritja u shtri deri n\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Shkupit dhe n\u00eb viset e tjera t\u00eb Kosov\u00ebs, n\u00eb krahin\u00ebn e Drenic\u00ebs, n\u00eb rrethin e Mitrovic\u00ebs, madje edhe n\u00eb krahinat veriore t\u00eb Hotit, Tuzit, Grud\u00ebs dhe t\u00eb Gucis\u00eb. Gjat\u00eb k\u00ebtyre luftimeve pati disa qindar t\u00eb vrar\u00eb nga t\u00eb dyja pal\u00ebt. N\u00eb udh\u00ebheqje t\u00eb kryengritjes u vu nj\u00eb komision i posa\u00e7\u00ebm q\u00eb mbante emrin Qeveria e P\u00ebrkohshme e Dibr\u00ebs, e drejtuar nga Sefedin Pustina. Gjith\u00eb dokumentacioni i k\u00ebsaj qeverie p\u00ebrshkohet nga k\u00ebrkesa e bashkimit t\u00eb k\u00ebtyre viseve me Shqip\u00ebrin\u00eb. N\u00eb thirrjen drejtuar \u201cFuqive t\u00eb M\u00ebdha\u201d, m\u00eb 15 tetor 1913, Qeveria Provizore e Dibr\u00ebs k\u00ebrkoi nga Evropa q\u00eb \u201ct\u2019u jepte shqiptar\u00ebve t\u00eb drejt\u00ebn t\u00eb rronin t\u00eb lir\u00eb n\u00eb atdheun e tyre t\u00eb nj\u00ebsh\u00ebm\u201d.[45]<\/a> Qeveria e P\u00ebrkohshme e Vlor\u00ebs, ndon\u00ebse e p\u00ebrkrahu Kryengritjen e Shtatorit dhe solidarizua m\u00eb k\u00ebrkesat e saj, q\u00eb u detyruar t\u00eb mbante q\u00ebndrim t\u00eb rezervuar dhe t\u00eb mos angazhohej zyrtarisht n\u00eb kryengritje. Megjith\u00ebse, ajo b\u00ebri hapa diplomatike\u201d pran\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkrahur krynegrit\u00ebsit dhe popullsin\u00eb shqiptare t\u00eb trevave lindore t\u00eb pushtuara, k\u00ebrkoi prej tyre t\u00eb nd\u00ebrhynin sa m\u00eb par\u00eb p\u00ebr t\u00eb m\u00ebnjanuar gjakderdhjen dhe p\u00ebr ta detyruar Serbin\u00eb t\u2019i jepte fund politik\u00ebs shfaros\u00ebse s\u00eb Shqiptar\u00ebve. E shqet\u00ebsuar nga p\u00ebrmasat e kryengritjes shqiptare, qeveria serbe p\u00ebrq\u00ebndroi p\u00ebr shtypjen e kryengritjes 40 mij\u00eb forca ushtarake, t\u00eb cilat n\u00eb fillim t\u00eb tetorit, nd\u00ebrmorr\u00ebn m\u00ebsymjen kund\u00ebr kryengrit\u00ebsve n\u00eb zon\u00ebn e Ohrit, (Beteja e Petrinj\u00ebs), t\u00eb Dibr\u00ebs, Strug\u00ebs, Pogradecit, Peshkopis\u00eb e Lum\u00ebs, e rrethinat e Prizrenit dhe Gjakov\u00ebs. Pas luftimeve t\u00eb ashpra q\u00eb zgjat\u00ebn 12 dit\u00eb, kryengrit\u00ebsit u detyruan t\u00eb t\u00ebrhiqen dhe t\u00eb linin n\u00eb duart e ushtris\u00eb serbe zonat e \u00e7liruara.<\/p>\n

Shtypja e Kryengritjes s\u00eb Shtatorit 1913 u shoq\u00ebrua me masakra e krime t\u00eb papara q\u00eb ushtria serbe kreu n\u00eb qytetet e fshatrat shqiptare. Terrori i eg\u00ebr u ushtrua mbi vendbanimet shqiptare n\u00eb trevat e Ohrit, P\u00ebrlepit, Pore\u00e7\u00ebs, Krushev\u00ebs, K\u00ebr\u00e7ov\u00ebs, Gostivarit, Dibr\u00ebs, Strug\u00ebs, etj.[46]<\/a> N\u00eb hapsir\u00ebn midis Gostivarit dhe Ohrit u dogj\u00ebn rreth 180 fshatra, 30 prej tyre u rr\u00ebnuan q\u00eb nga themelet. Popullsia e k\u00ebtyre krahinave u shp\u00ebrngul n\u00eb mas\u00eb dhe u vendos n\u00eb qytete e fshatra t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Mesme. Kryengritja e Shtatorit i dha rast qeveris\u00eb s\u00eb Beogradit t\u00eb gjente nj\u00eb pretekst jo vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb mbajtur tokat q\u00eb kishte pushtuar dhe p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb reprezalje mbi popullsin\u00eb e tyre shqiptare, por edhe p\u00ebr t\u00eb shtrir\u00eb m\u00eb tej territorin e pushtuar n\u00eb gjith\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Veriut duke iu drejtuar brigjeve t\u00eb Adriatikut. Vet\u00ebm pas ultimatumit t\u00eb 17 tetorit 1913,[47]<\/a> q\u00eb Austro \u2013 Hungaria, Gjermania, Italia dhe Rusia i paraqit\u00ebn Beogradit, m\u00eb 25 tetor Serbia u detyrua t\u00eb t\u00ebrhiqej nga zonat e pushtuara Brenda kufinjve t\u00eb shtetit shqiptar t\u00eb caktuar nga Konferenca e Ambasador\u00ebve n\u00eb Lond\u00ebr n\u00eb 1913.<\/p>\n

[1]<\/a> Kristaq Prifti, \u201cLidhja e Pej\u00ebs\u201d, Tiran\u00eb, 1983; \u201cHistoria e Popullit shqiptar\u201d, V\u00ebllimi II, Tiran\u00eb, 2002, fq.273-286;<\/p>\n

[2]<\/a> Historia e Popullit shqiptar, V\u00ebllimi II, Tiran\u00eb, 2002, faqe 315-316;<\/p>\n

[3]<\/a> Po aty, 315; Nebi Dervishi, Manastiri \u2013 Vat\u00ebr e Rilindjes Komb\u00ebtare (shek. XIX \u2013 1912)\u201d, Shkup, 2018, fq, 32<\/p>\n

[4]<\/a> Shukri Rrahimi, \u201cVilajeti i Kosov\u00ebs\u201d, Prishtin\u00eb, 1969, f1. 89-93.<\/p>\n

[5]<\/a> Shukri Rrahimi, \u201cLufta e Shqiptar\u00ebve p\u00ebr autonomi (1897-1912)\u201d, Prishtin\u00eb, 1978, fq. 124; Nebi Dervishi, Manastiri \u2013 vat\u00ebr I Rilindjes Komb\u00ebtare\u2026. Vep\u00ebr e cituar, faqe 34-38;<\/p>\n

[6]<\/a> Historia e Popullit Shqiptar, V\u00ebll. II, Tiran\u00eb, 2002, fq. ; Mizafer Bislimi, \u201cShqiptar\u00ebt dhe Revolucioni xhonturk\u201d, Shkup, 2008, fq. 26-27<\/p>\n

[7]<\/a> Zeqirija Cana, L\u00ebvizja Komb\u00ebtare Shqiptare 1908-1912, Tiran\u00eb, 1983;.<\/p>\n

[8]<\/a> Histroia e popullit shqiptar, V\u00ebll. II, Tiran\u00eb, 2002, f. 371-375<\/p>\n

[9]<\/a> Ramiz Abdyli, \u201cL\u00ebvizja Komb\u00ebtare Shqiptare, (1908-1910)\u201d, V\u00ebll.I., Prishtin\u00eb, 2004, fq. 222-224<\/p>\n

[10]<\/a> Histroia e popullit shqiptar, V\u00ebll. II, Tiran\u00eb, 2002, f. 377.<\/p>\n

[11]<\/a> Dr. Shukri Rrahimi, \u201cLufta e shqiptar\u00ebve p\u00ebr autonomi (1897-1912), Prishtin\u00eb 1978, fq. 139-144.<\/p>\n

[12]<\/a> Fehari Ramadani, \u201cKontributi i Austro \u2013 Hungaris\u00eb p\u00ebr zhvillimin e arsimit dhe t\u00eb kultur\u00ebs shqiptare (1900-1912), Tetov\u00eb, 2010, fq. 111-162.<\/p>\n

[13]<\/a> Shaban Demiraj \u2013 Kristaq Prifti, Kongresi i Manastirit\u201d, TIran\u00eb, 2008, faqe 55-67.<\/p>\n

[14]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cManastiri \u2013 Vat\u00ebr e Rilindjes Komb\u00ebtare Shqiptare, (shek. XIX \u2013 1912)\u201d, Shkup, 2018.<\/p>\n

[15]<\/a> Po aty.<\/p>\n

[16]<\/a> Kristaq Prifti, \u201cDervish Hima\u201d, Tiran\u00eb, 1993, faqe 234-236; Ali Vishko, \u201cKongreset e Alfabetit t\u00eb gjuh\u00ebs Shqipe\u201d, Shkup, 1989, faqe 135.<\/p>\n

[17]<\/a> Historia e popullit shqiptar, V\u00ebllimi II, Tiran\u00eb, 2002, fq. 423.<\/p>\n

[18]<\/a> Po aty, fq. 423.<\/p>\n

[19]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cManastiri \u2013 Vat\u00ebr e Rilindjes Komb\u00ebtare SHqiptare (shek. XIX-1912)\u201d, Shkup, 2018, fq. 110-112.<\/p>\n

[20]<\/a> Po aty.<\/p>\n

[21]<\/a> Historia e Popullit Shqiptar, V\u00ebll. II, Tiran\u00eb, 2002, fq. 419.<\/p>\n

[22]<\/a> Po aty.<\/p>\n

[23]<\/a> Po aty.<\/p>\n

[24]<\/a> Dr. Shukri Rrahimi, \u201cVilajeti i Kosov\u00ebs\u201d, Prishtin\u00eb, 1969, f. 101-107; Ramiz Abdyli, \u201cL\u00ebvizja Komb\u00ebtare Shqiptare\u201d V\u00ebllimi II, 1911-1912, fq. 31-138.<\/p>\n

[25]<\/a> Historia e Popullit Shqiptar, V\u00ebll.II, Tiran\u00eb, 2002, fq. 461-462.<\/p>\n

[26]<\/a> Po aty, fq. 466-470.<\/p>\n

[27]<\/a> Po aty, Fq. 482; Dr. Shukri Rrahimi, \u201cLufta e shqiptar\u00ebve p\u00ebr autonomi (1897 \u2013 1912)\u201d, Prishtin\u00eb, 1978, fq. 193-211.<\/p>\n

[28]<\/a> Zeqiria Cana, \u201cL\u00ebvizja Komb\u00ebtare Shqiptare n\u00eb Kosov\u00eb (1908-1912)\u201d, Prishtin\u00eb, 1979, fq. 88; Fejzulla Shabani, \u201cShqiptar\u00ebt e Maqedonis\u00eb(1908 \u2013 1913)\u201d, Tetov\u00eb, 1996, f. 94-105.<\/p>\n

[29]<\/a> Po aty.<\/p>\n

[30]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cManastiri \u2013 Vat\u00ebr e Rilindjes Komb\u00ebtare Shqiptare (shek. XIX-1912), Shkup, 2018, fq. 121-133; Dr. Shukri Rrahimi, \u201cVilajeti i Kosov\u00ebs\u201d, Prishtin\u00eb, 1969, faqe 131.<\/p>\n

[31]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cKontributi I Shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb Zez\u00eb p\u00ebr Shp\u00ebtim n\u00eb Kryengritjet 1909-1912 dhe n\u00eb shpalljen e Pavarsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb Kuvendin Komb\u00ebtar t\u00eb Vlor\u00ebs, n\u00eb gazet\u00ebn \u201cLajm\u201d (fejton), dt. 05-08 maj 2012, f. 18-19.<\/p>\n

[32]<\/a> Historia e pop. Shqiptar V\u00ebllimi II, Tiran\u00eb, 2002, fq. 501-504.<\/p>\n

[33]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cManastiri \u2013 vat\u00ebr e Rilindjes Komb\u00ebtare shqiptare (shek. XIX-1912), Shkup, 2018, fq. 201.<\/p>\n

[34]<\/a> Stefanaq Pollo, \u201cN\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb historis\u00eb shqiptare\u201d, v\u00ebll. I., fq. 289, Tiran\u00eb, 1990.<\/p>\n

[35]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cManastiri-vat\u00ebr e Rilindjes –\u00a0 vep\u00ebr e cituar.<\/p>\n

[36]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cPjesmarrja e delegat\u00ebve t\u00eb trevave lindore e verilindore n\u00eb Shpalljen e Pavarsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb\u201d, botuar n\u00eb Revist\u00ebn \u201cK\u00ebrkime Historike\u201d, nr. IV, Shkup, 2014; Bardhosh Ga\u00e7e \u201cAta q\u00eb shpall\u00ebn Pavarsin\u00eb\u201d, Tiran\u00eb, 2002.<\/p>\n

 <\/p>\n

[37]<\/a> \u201cQeveria e P\u00ebrkohshme e Vlor\u00ebs dhe veprimtaria e saj (n\u00ebntor 1912 \u2013 22 janar 1914)\u201d,<\/p>\n

[38]<\/a> Dokumente, Tiran\u00eb, 1963. Po aty, Dok. Nr. 16, fq. 31-34.<\/p>\n

[39]<\/a> Historia e Popullit shqiptar, V\u00ebllimi III, Tiran\u00eb, 2002.<\/p>\n

[40]<\/a>\u00a0 Arben Puto, \u201cPavarsia e Shqip\u00ebris\u00eb dhe diplomacia e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha (1912-1914), Tiran\u00eb, 1978.<\/p>\n

[41]<\/a> Nebi Dervishi, \u201cEtnokultura e Fush\u00ebgrop\u00ebs s\u00eb Ohrit\u201d, Tetov\u00eb, 2005, faqe 220; Arben Puto, \u201cPavarsia e Shqip\u00ebris\u00eb dhe diplomacia e Fuqive t\u00eb M\u00cbdha (1912-1914), Tiran\u00eb, 1978, fq. 17.<\/p>\n

[42]<\/a> Fjalori Enciklopedik Shqiptar, V\u00ebll. II, Tiran\u00eb, 2007, f. 1382-1383. Historia e popullit shqiptar, V\u00ebll.III, Tiran\u00eb, 2002.<\/p>\n

[43]<\/a> Fejzulla Shabani, \u201cShqiptar\u00ebt e Maqedonis\u00eb (1908-1913), Tetov\u00eb, 1996; \u201cKryengritja e Shtatorit dhe Lufta e Petrinj\u00ebs 1913\u201d, mbajtur n\u00eb Strug\u00eb m\u00eb 27-28 shtator 2013, me rastin e 100 Vjetorit.<\/p>\n

[44]<\/a> Po aty, Nebi Dervishi, \u201cReferat n\u00eb 100 Vjetorin e Kryengritjes s\u00eb Shtatorit 1913, mbajtur n\u00eb Akademin\u00eb Solemne n\u00eb Strug\u00eb, 27 shtator 2013.<\/p>\n

[45]<\/a> Historia e Popullit shqiptar, V\u00ebll. III, Tiran\u00eb, 2002, fq. 38; Fejzulla Shabani, \u201cShqiptar\u00ebt e MAqedonis\u00eb (1908-1913(\u201c, Tetov\u00eb, 1996, fq. 198.<\/p>\n

[46]<\/a> Shaban Braha, \u201cGjenocidi serbomadh dhe Q\u00ebndresa shqiptare (1844-1990)\u201d, Tiran\u00eb, 1991, fq. 183-210.<\/p>\n

[47]<\/a> Arben Puto, \u201cPavarisa e Shqip\u00ebris\u00eb dhe diplomacia e Fuqive t\u00eb M\u00cbdha ) 1912-1914)\u201d, Tiran\u00eb, 1978; Nebi Dervishi, \u201cEtnokultura e Fush\u00ebgrop\u00ebs s\u00eb Ohrit\u201d, Tetov\u00eb, 2005, fq. 227-238.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

P\u00cbRPJEKJET E SHQIPTAR\u00cbVE N\u00cb TREVAT LINDORE N\u00cb PERIUDH\u00cbN (1905-1913) Prof.dr. Nebi DERVISHI* \u00a0 P\u00cbRMBLEDHJE Pas shtypjes s\u00eb L\u00ebvizjes s\u00eb Pej\u00ebs, Porta e Lart\u00eb i vijoi ndjekjet dhe persekutimet n\u00eb Shqip\u00ebri. Ajo forcoi m\u00eb tej regjimin e terrorit policor dhe politik\u00ebn e mohimit t\u00eb t\u00eb drejtave komb\u00ebtare m\u00eb elementare t\u00eb shqiptar\u00ebve. Atdhetar\u00ebt shqiptar\u00eb mbajt\u00ebn q\u00ebndrim kritik…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15,11],"tags":[65,66,64,69,67,47,68],"class_list":["post-1173","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bashkekohore","category-historigrafi","tag-bashkimi-manastir-kongresi-i-dibres","tag-dervish-hima-historian","tag-kongresi-i-pare-i-manastirit-alfabet-klube-shqiptare","tag-maqedoni-e-veriut","tag-profesor-ne-universitetin-e-tetoves","tag-studiues","tag-tetove","category-15","category-11","description-off"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1173","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1173"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1173\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1174,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1173\/revisions\/1174"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1173"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1173"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rrenjettona.al\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1173"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}